အစားအေသာက္မဆင္ျခင္တဲ့အခါ (၃)

အစားအေသာက္ မဆင္ျခင္တဲ့အခါ လို႕ ေျပာတဲ့အခါတိုင္းမွာ အစားအေသာက္မ်ားကို သင့္တင့္သလုိ မခ်က္ျပဳတ္တာရဲ႕ ေနာက္ဆက္တဲြအျဖစ္ ေတြ႕ရတတ္တာမို႔ ယခုအခါမွာလည္း အဲဒီ အေၾကာင္းအရာမ်ားထဲက အေၾကာင္းတစ္ခုပဲ ျဖစ္ပါတယ္။ အျခား ေရာဂါမ်ားႏွင့္ မတူဘဲ ထူးျခားတဲ့အခ်က္ကေတာ့ အဲဒီလို အစားအေသာက္ မဆင္ျခင္တာ ေတြရဲ႕ ေနာက္မွာ ျဖစ္ရိုးျဖစ္စဥ္ေတြ ျဖစ္တဲ့ ဖ်ားနာျခင္း၊ ဗိုက္ေအာင့္ျခင္း၊ ၀မ္းသြားျခင္းမ်ားအျပင္ ေ၀ဒနာရွင္ရဲ႕ ခႏၶာကိုယ္ဟာ လပိုင္း အနည္းငယ္အတြင္းမွာ ဖြံ႕ၿဖိဳး လာျခင္းပဲ ျဖစ္ပါတယ္။

ေရာဂါလကၡဏာျပစမွာ အမ်ဳိးသားမ်ား အေနျဖင့္ ၀မ္းသာႏိုင္ေလာက္တဲ့ သန္မာ ထြားက်ဳိင္းတဲ့ ၾကြက္သားေတြ အလြန္အမင္း ဖံြ႕ၿဖိဳးလာတာကို အခ်ဳိ႕ေသာ ေ၀ဒနာရွင္ ေတြမွာ ေတြ႕ရတာပါပဲ။ အဲဒီ့ေနာက္မွာေတာ့ အာရံုေၾကာေတြ အားနည္းလာၿပီး အေၾကာေသသလို ခံစားရတတ္တဲ့ လကၡဏာေတြလည္း ျပတတ္ပါတယ္။ အဲဒီ ေရာဂါကို ျဖစ္ေစတဲ့ ကပ္ပါးေကာင္ကို လြန္ခဲ့တဲ့ ၁၇၃ ႏွစ္ေလာက္က လန္ဒန္မွ ေဆးေက်ာင္းသား တစ္ဦးျဖစ္တဲ့ James Pajet က ေတြ႕ရွိခဲ့တာ ျဖစ္ၿပီး  အဲဒီႏွစ္မွာပဲ Richard Owen ဆိုတဲ့ သူဟာ ထိုကပ္ပါးေကာင္ကို Trichinella spiralis လို႕ ေဖာ္ျပ အမည္တပ္ႏိုင္ခဲ့တာ ျဖစ္ပါတယ္။

ထိုႏွစ္မွာပဲ R. Virchow နဲ႕ F. Zenker တို႕က ကပ္ပါးေကာင္ရဲ႕ ရႈပ္ေထြးလွတဲ့ ဘ၀ သံသရာနဲ႕ ထိုေရာဂါဟာ ေရာဂါပိုး ခိုကပ္ေနတဲ့ ေခြးရဲ့ အသားကို စားသံုးျခင္းေၾကာင့္ ျဖစ္ပြားရတယ္ ဆိုတာကို ေဖာ္ထုတ္ႏိုင္ခဲ့ပါတယ္။ Tirchinella ကို ေယဘူယ်အားျဖင့္ capluse ပါျခင္း၊ မပါျခင္းလို႕ဆိုျပီးေတာ့ ႏွစ္မ်ဳိးခဲြႏိုင္ပါတယ္။ Capsule ပါတဲ႔ အေကာင္ေတြက T. spiralis,T. nativa,T. Britovi,. Spiralis, T. nativa,Trichinella ,T. Britov ျဖစ္ၿပီး Capsule မပါေသာ T. pseudospiralis, T. papuae, T. zimbabwensis ဆိုျပီး ႐ွိပါတယ္။

ထိုေရာဂါသည္ ကမာၻအနွံ႕အျပားတြင္ ျဖစ္ပြားေနေပရာ ၁၉၉၅-၂၀၀၃ အတြင္းတြင္ Austrilia တြင္ ေရာဂါျဖစ္ပြားမႈ ၁၀ ခု၊ ျပင္သစ္တြင္ ၁၄၀၊ ဂ်ာမနီတြင္ ၁၀၆ခု၊ အီတလီတြင္ ၉၉ ခု၊ စပိန္တြင္ ၃၀၇ ခု၊ united kingdom တြင္ ၂ ခုေတြ႕ရွိရေၾကာင္း EU annual reported of zoonotic agents မွစာရင္းမ်ားက ေဖာ္ျပထားပါတယ္။

အေရွ႕ေတာင္အာရွမွာေတာ့ ထိုင္းနိုင္ငံနွင့္ တရုတ္နိုင္ငံမ်ားတြင္ အမ်ားဆံုးျဖစ္ပြားျပီး ထိုင္းနိုင္ငံတြင္ ၁၉၆၂ ခုနွစ္၌ ပထမဆံုး outbreak ျဖစ္ပြားခဲ့ျပီး ၁၉၆၂ ခုနွစ္မွ ၁၉၉၉ ခုနွစ္အတြင္းတြင္ ျဖစ္ပြားေသာ outbreak အၾကိမ္ေရေပါင္း ၁၂၀ ရွိကာ လူေပါင္း ၆၇၀၀ခန္႔ ေရာဂါေ၀ဒနာ ခံစားခဲ့ရပါတယ္။ တရုတ္ႏိုင္ငံမွာေတာ့ ၁၉၆၄ ခုႏွစ္မွ ၁၉၉၈ ခုနွစ္အတြင္ outbreake အႀကိမ္ေရေပါင္း ၅၄၄ ခုျဖစ္ပြားကာ လူေပါင္း ၂၅၀၀၀ ေက်ာ္ ေ၀ဒနာခံစားခဲ့ရပါတယ္။

ေရာဂါျဖစ္ပြားပံု

ထိုကပ္ပါးေကာင္မ်ားရဲ့ သားေလာင္းအဆင့္မ်ားပါ၀င္တဲ့ အသားစိမ္းမ်ားကို စားမိလွ်င္ ထိုကပ္ပါးေကာင္ဟာ ခႏၶာကိုယ္ထဲသို႕ ေရာက္ရွိကာ ယင္းရဲ့ ဘ၀သံသရာကို စတင္မွာျဖစ္ပါတယ္။ ထိုကပ္ပါးေကာင္ေလးရဲ့ ဘ၀သံသရာကေတာ့ life cycle ဟာ ပံုမွာ ျပထားတဲ့အတိုင္း ျဖစ္ပါတယ္ (figure from CDC). Trichinosis ဟာ အစားအေသာက္ မဆင္ျခင္လို႔ ျဖစ္တဲ့ ေရာဂါျဖစ္ေပမယ့္ ကပ္ပါးပိုးမ်ားဟာ အသားစ (tissue) မ်ားမွာ ေနတတ္တာေၾကာင့္ လူလူခ်င္းကူးစက္မႈကိုေတာ့ မျဖစ္ေစပါဘူး။ ဒါေပမယ့္ အသားစား ႏွင့္ အစံုစားသတၱ၀ါမ်ားကို ေကာင္းမြန္စြာခ်က္ျပဳတ္မစားလွ်င္  ေရာဂါျဖစ္ပြားနိုင္ပါတယ္။

ကပ္ပါးေကာင္သည္ သတၱ၀ါအေတာ္မ်ားမ်ားတြင္ ခိုကပ္၍ ယင္း၏ ဘ၀ သံသရာကို ျဖစ္ေပၚေစနိုင္ရာ ၾကြက္၊ ၾကြက္ႏွင့္ ခပ္ဆင္ဆင္ သတၱ၀ါမ်ား ျဖစ္သည့္ shrews၊ လက္တင္ အေမရိကားတြင္ ေတြ႕ရတတ္သည့္ သင္းေခြခ်ပ္ႏွင့္တူေသာ armadillo ဟုေခၚေသာ အေကာင္ငယ္ကေလးမ်ား၊ ယုန္ကေလးမ်ား၊ လင္းပိုင္ အမ်ဳိးအစားမ်ား၊ ျမင္း၊ အိမ္ေမြး ၀က္ကေလးမ်ား၊ ေတာ၀က္ရိုင္းမ်ား၊ ႏြား၊ ဆိတ္၊ သိုး၊ တန္ျဒာေဒသ သမင္တစ္မ်ဳိး၊ ေရျမင္း၊ အသားစားသတၱ၀ါအမ်ဳိးေပါင္း ၈၀ ေက်ာ္တြင္ ေတြ႕နိင္ပါတယ္။ ထို႕အျပင္ အခ်ဳိ႕ေသာ ကပ္ပါးေကာင္မ်ားကို ၾကက္၊ ဘဲ၊ ခို၊ ဗ်ဳိင္း၊ လင္းယုန္၊ မိေက်ာင္း၊ လိပ္၊ ဖြတ္၊ ေျမြ စသည္တို႔တြင္လည္း ခိုကပ္ေနႏိုင္တာကို ေတြ႕႐ွိရပါတယ္။

ေရာဂါလကၡဏာမ်ားမွာ

၁။ ပထမအဆင့္
ဒီအဆင့္ဟာ ကပ္ပါးေကာင္မ်ားပါေသာ အသားမ်ားကို စားသံုးျပီး ပထမ တစ္ပတ္ ႏွစ္ပတ္အတြင္းမွာ ျဖစ္ပြားတတ္ပါတယ္။ ကပ္ပါးေကာင္မ်ားဟာ ေရာဂါျဖစ္ပြားေနသူရဲ့ အူလမ္းေၾကာင္းအတြင္းမွာသာ ရွိေသးတဲ့အတြက္ အစာအိမ္အူလမ္းေၾကာင္းနဲ႕ဆိုင္တဲ့ လကၡဏာမ်ားျဖစ္တဲ့ ၀မ္းသြားျခင္း သို႕မဟုတ္ ၀မ္းခ်ဳပ္ျခင္း၊ ဗိုက္ေအာင့္ျခင္း၊ ပ်ဳိ႕အန္ျခင္း မူးေ၀ျခင္းမ်ားကို ခံစားရမွာျဖစ္ပါတယ္။

၂။ ဒုတိယအဆင့္
ဒီအဆင့္ကေတာ့ စားသံုးျပီး ၂ပတ္မွ ၃ ပတ္အတြင္းမွာျဖစ္တတ္ျပီး ကပ္ပါးေကာင္ရဲ့ သားေလာင္းမ်ား ခႏၶာကိုယ္အႏွံ႕အျပားသို႕ သြားေရာက္ျခင္းေၾကာင့္ ျဖစ္ပြားရျခင္းျဖစ္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ ေ၀ဒနာရွင္ဟာ ဖ်ားနာျခင္း၊ မ်က္လံုး၀န္းက်င္ႏွင့္ မ်က္ႏွာတို႕တြင္ ဖူးေရာင္ေနတတ္ျခင္း၊ မ်က္လံုးတြင္ ေသြးယိုစိမ့္ျခင္း၊ အင္ျပင္ကဲ့သို႕အဖုအပိန္႕မ်ားထြက္ျခင္း၊ ႏွလံုးေရာင္ျခင္း၊ အဆုတ္ေရာင္ျခင္း၊ ဦးေႏွာက္အတြင္းသို႔ပိုးေရာက္ရွိကာ ဦးေႏွာက္ေရာင္ျခင္းတို႔ကို ခံစားရမွာ ျဖစ္ပါတယ္။ ေသြးစစ္ေဆးၾကည့္မယ္ဆိုရင္ေတာ့ ေသြးျဖဴဥအမ်ဳိးအစားတခုျဖစ္တဲ့ Eosinophils ေတြ တက္ေနမွာ ျဖစ္ပါတယ္။

၃။ တတိယအဆင့္
ဒီအဆင့္ကေတာ့ စားသံုးၿပီး ၃ပတ္မွ ၅ ပတ္အတြင္းမွာ ျဖစ္ပြားတတ္ျပီး ကပ္ပါးေကာင္ရဲ့ သားေလာင္းကေလးမ်ားဟာ capsule ကေလးမ်ားျဖင့္ ဖံုးအုပ္ကာ ေ၀ဒနာရွင္ရဲ့ အသားစမ်ားတြင္ ခိုေအာင္းေနထိုင္ျခင္းေၾကာင့္ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ ေ၀ဒနာရွင္ဟာ ၾကြက္သားမ်ား နာက်င္ေနတတ္ျခင္း၊ တခါတရံတြင ္ၾကြက္သားမ်ား အဆမတန္ ႀကီးထြားလာျခင္း၊ အာရံုေၾကာနွင့္  ၾကြက္သားမ်ား အားနည္းလာျခင္းေၾကာင့္ မလႈပ္ရွားနိုင္ေတာ့ျခင္းမ်ားကို ခံစားရႏိုင္ပါတယ္။

ေ၀ဒနာခံစားရသူကိုေလ့လာၾကည့္ပါက

၁။အထက္ေဖာ္ျပပါ ေရာဂါလကၡဏာမ်ားကိုေတြ႕ႏိုင္ျခင္း။
၂။ ေရာဂါ ျဖစ္ပြားေနသူရဲ႕ရာဇ၀င္ကိုၾကည့္ပါလွ်င္ အသားစိမ္းမ်ားကို စားသံုးထားေသာ ရာဇ၀င္ရွိျခင္း။ (တခါတရံတြင္မူ သတိမျပဳမိသည္မ်ား ရွိတတ္ေပသည္။)
၃။ ေသြးစစ္ၾကည့္မည္ဆုိပါက ေသြးျဖဴဥမ်ားတက္ေနျခင္း၊ ေသြးျဖဴဥ အမ်ဳိးအစားတစ္ခု ျဖစ္သည့္ Eosinophils ပမာဏ တက္ေနျခင္း။
၄။ ELISA , Indirect Immunofluorescent Test စေသာ ေခတ္မီစနစ္မ်ားကို အသံုးျပဳ၍ ရွာေဖြသိရွိႏိုင္ျခင္း။
၅။ ေရာဂါျဖစ္ပြားေနသူ၏ အသားစကိုယူ၍ စစ္ေဆးျခင္းျဖင့္ Trichinosis ကပ္ပါးေကာင္ရဲ့ သားေလာင္းကေလးမ်ားကို ေတြ႕ရွိႏိုင္ျခင္းအားျဖင့္ စစ္ေဆးႏိုင္ပါတယ္။ အသားစယူၿပီး စစ္ေဆးျခင္းကေတာ့ ဒီေရာဂါအတြက္ တိက်တဲ့ စစ္ေဆးျခင္း တစ္ခုလည္း ျဖစ္ပါတယ္။


ကုသနည္း
ေရာဂါလကၡဏာမ်ားျဖစ္ေပၚလာပါက ကၽြမ္းက်င္ေသာဆရာ၀န္ႏွင့္ တိုင္ပင္သင့္ပါတယ္။ ကုထံုးကေတာ့ လူတိုင္းလိုလို အကၽြမ္းတ၀င္ ရွိလွတဲ့ သံခ်ေဆး တစ္မ်ဳိးျဖစ္တဲ့ mebendazole ၂၀၀-၄၀၀ မီလီဂရမ္ ကိုတေန႕လွ်င္ သံုးၾကိမ္ႏႈန္းျဖင့္ သံုးရက္ ေသာက္ရမွာျဖစ္ပါတယ္။ အဲဒီေနာက္မွာေတာ့ ၄၀၀-၅၀၀ မီလီဂရမ္ကို သံုးႀကိမ္ႏႈန္းျဖင့္ ၁၀ ရက္ ထပ္ေသာက္ရမွာ ျဖစ္ပါတယ္။ အခ်ဳိ႕ေသာ ေရာဂါေ၀ဒနာ ျပင္းထန္သူမ်ား အတြက္ေတာ့ steroid တစ္မ်ဳိးျဖစ္တဲ့ Prednisolone ကို တစ္ေန႕လွ်င္ ၅၀မီလီဂရမ္ အားျဖင့္ ကၽြမ္းက်င္တဲ့ ဆရာ၀န္မွ ခ်ိန္ဆၿပီးေပးမွာ ျဖစ္ပါတယ္။

ကာကြယ္ျခင္း
ကာကြယ္ျခင္းဟာ ကုသျခင္းထက္ ထိေရာက္တယ္ဆိုတဲ့ ဆိုရိုးအတိုင္း အဆုိပါ ေရာဂါမျဖစ္ပြားေစရန္ ထိေရာက္စြာ ကာကြယ္ႏိုင္မည္ ဆိုပါလွ်င္ မ်ားစြာအက်ဳိးရွိမည္ ျဖစ္ကာ …အခ်ိဳ႕ကာကြယ္မႈမ်ားကို ေအာက္ပါအတိုင္းျပဳလုပ္ႏိုင္ပါတယ္။

ေမြးျမဴေရးလုပ္ငန္းျဖင့္ အသက္ေမြးေေသာ သူမ်ားအေနျဖင့္
၁။၀က္မ်ားကို အစာေကၽြးရာတြင္ သင့္တင့္ေလွ်ာက္ပတ္ေသာ အစားအစာျဖစ္ေစရန္ ၾကပ္မတ္ျခင္း။
၂။ ယင္းကပ္ပါးေကာင္ကေလးမ်ားကို သယ္ေဆာင္ႏိုင္ေသာ ၾကြက္ႏွင့္ အျခားေသာ သတၱ၀ါမ်ားကို ႏွိမ္နင္းျခင္း။
၃။ အကယ္၍ေမြးျမဴထားေသာ ၀က္သည္ အေၾကာင္းတမ်ဳိးမ်ဳိးေၾကာင့္ ေသဆံုးခဲ့သည္ရွိေသာ္ သင့္တင့္စြာ ျမႇပ္ႏွံသင့္ျခင္း။
၄။ ၎၀က္ အေသေကာင္ကေလးကို အျခားေသာ သတၱ၀ါမ်ားႏွင့္ ထိေတြ႕မႈ မ႐ွိေစရန္ ဂရုျပဳျခင္း။
၅။ အိမ္ေမြး၀က္ႏွင့္ အျခားေသာ အိမ္ေမြးတိရစာၦန္မ်ား၊ ေတာ၀က္မ်ားႏွင့္ မထိေတြ႕ေစရန္  ၀က္ေမြးျခံမ်ားကို ေသခ်ာသပ္ရပ္စြာ ေဆာက္လုပ္ထားျခင္း။

အိမ္ရွင္မမ်ား၊ စားသံုးသူမ်ားအေနျဖင့္
၁။ အသားမ်ားကို ကိုင္တြယ္ ျပင္ဆင္ရာတြင္ ဂရုျပဳသင့္ျခင္း။
     ၁.၁။ အသားမ်ားကို ခ်က္ျပဳတ္မည္ဆိုပါလွ်င္ အပူခ်ိန္ ၆၀ဒီဂရီ စင္တီဂရိတ္ထက္ပိုေသာအပူခ်ိန္တြင္ အနည္းဆံုး ၅မိနစ္မွ ၁၀မိနစ္ထိ ခ်က္ျပဳတ္သင့္ျခင္း။
     ၁.၂။ အသားမ်ားကို ေရခဲေသတၳာထဲတြင္ ခဲထားမည္ဆိုပါလွ်င္လည္း ေရခဲမွတ္ေအာက္ ၁၅ ဒီဂရီ စင္တီဂရိတ္တြင္ ရက္၂၀ ၊ ေရခဲမွတ္ေအာက္ ၂၃ ဒီဂရီ စင္တီဂရိတ္တြင္ ၁၀ ရက္ခန္႕ သို႕မဟုတ္ ေရခဲမွတ္ေအာက္ ၃၀ ဒီဂရီ စင္တီဂရိတ္တြင္ ၆ ရက္ခန္႕သာ ထားသင့္ျပီး အသားျပား၏ အထူသည္လည္း ၁၅ စင္တီမီတာထက္ ပါးလႊာသင့္ပါတယ္။
၂။ အေရးႀကီးသည့္ အခ်က္တစ္ခုမွာ ေသခ်ာစြာ ခ်က္ျပဳတ္ထားေသာ အစားအစာမ်ားကိုသာ စားသံုးျခင္း ျဖစ္ပါတယ္။
၃။ ထိေရာက္မွန္ကန္ေသာ က်န္းမာေရး အသိပညာရွိမႈသည္လည္း လူသားတို႔၏ က်န္းမာေရးကို အဓိကက်ေသာ အခန္း က႑မွ ပါ၀င္သည္ျဖစ္ရာ က်န္းမာေရး အသိပညာ ရွိဖို႔ ရာလည္း အလြန္အေရးႀကီးလွပါတယ္။

 ျမန္မာတို႔ရဲ႕ ဓေလ့ထံုးစံအရ အသားစိမ္းမ်ားကို စားသံုးျခင္းမွာ လြန္စြာ ရွားပါးလွေသာေၾကာင္႔ ျမန္မာျပည္တြင္ ထိုေရာဂါျဖစ္ပြားမႈကို စာရင္းဇယားမ်ားျဖင့္ မေတြ႕ရေသာ္လည္း ကမာၻအႏွံ႔သို႔ သြားလာေနၾကျခင္း၊ ဓေလ့ထံုးစံမ်ား ေျပာင္းလဲလာျခင္း၊ သန္မာထြားက်ဳိင္းေစျခင္း အလို႔ငွာ ေတာရိုင္းေကာင္မ်ားကို စားသံုးျခင္း စသည့္အေၾကာင္းအခ်က္မ်ားေၾကာင့္ ေရာဂါကူးစက္ႏိုင္ဖို႕ အလားအလာ႐ွိႏိုင္ေပရာ အစားအေသာက္ မဆင္ျခင္မိရာမွ က်န္းမာေရးကို မထိခိုက္မိေစရန္ အစားအေသာက္ စားသံုးရာတြင္ ဆင္ျခင္ျခင္းအားျဖင့္ ထိုကပ္ပါးေကာင္ရန္မွ ကာကြယ္သင့္ပါတယ္။